काठमाण्डौं । झट्ट हेर्दा योग र ध्यान उस्तै उस्तै लागे पनि शाब्दिक अर्थमा योग भनेको जोड्नु हो । आत्मालाई परमात्मासँग जोड्नु नै योग हो भने ध्यान भनेको एकाग्र भएर विचार शून्यको अवस्थामा पुग्नु हो ।
समग्र शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक शान्तिको लागि गरिने अभ्यास योग हो जसमा आसन, मुद्रा र श्वासको अभ्यास गरिन्छ भने ध्यान मानसिक र मनको शान्तिको लागि गरिने अभ्यास हो । योगको एक अंशको रूपमा ध्यानलाई मान्न सकिन्छ वा भनौँ भने योगभित्र ध्यान समेत समावेश भएको हुन्छ ।
योग र ध्यानको बिचमा नङ मासुको जस्तो सम्बन्ध छ । योगले शारीरिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउँछ भने रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई बढाउँछ । त्यसै गरी ध्यानले तनावलाई कम गर्दछ । हाम्रो मनमा असंख्य कल्पना तथा विचार एकसाथ चल्ने गर्छ। यस कारण हाम्रो मन तथा मस्तिष्कमा अनेकौँ कुरा खेल्ने गर्दछ । यस्ता कुरा जुन हामीले सोच्न पनि चाहँदैनौँ । यही ध्यान हामीलाई अनावश्यक कल्पना तथा विचारलाई मनबाट हटाएर शुद्ध तथा निर्मलता तर्फ डोल्याउँछ । ध्यान जति जति गहिरो हुँदै जान्छ, व्यक्ति साक्षी भावना स्थित हुन थाल्दछ । त्यसमा कुनै पनि भाव, कल्पना तथा विचारका क्षण मात्रले पनि प्रभाव पार्न दिँदैन । मन तथा मस्तिष्क मौन हुनु नै ध्यानको प्राथमिक स्वरूप हो ।
विचार, कल्पना तथा अतीतको सुख दुःखमा बाँच्नु ध्यान विरुद्ध हो । ध्यानमा इन्द्रिय मनका साथ, मन बुद्धिको साथ, आफ्नो स्वरूप आत्मामा लीन हुन थाल्दछ । जसले साक्षी वा द्रष्टा भाव बुझ्दैन, उनीहरूले सुरुमा अभ्यास गर्दा आँखा बन्द गर्नुपर्छ । अभ्यास हुँदै गएपछि आँखा बन्द होस् वा खुल्ला, साधक आफ्नो स्वरूपको साथ नै जोडिएर रहन्छ । अन्त्यमा उ साक्षी भावमा स्थिर रहेर कुनै कामलाई पूरा गर्दा पनि ध्यानमा बस्न सक्छ । ध्यानको अर्थ एकाग्रता मात्र होइन । एकाग्रता टर्चको लाइट सरह हुन्छ, जसले एउटै ठाउँलाई मात्र फोकस गर्छ । तर ध्यान त्यो बल्ब सरह हुन्छ जसले चारै दिशामा प्रकाश फैलाउँछ । सामान्यतया मानिसहरूको ध्यान कम वाटको चिम जस्तो हुन्छ । जसमा पुरा ब्रह्माण्ड नै समाहित हुने गर्दछ ।
आज नैतिक उन्नति र सुख चरम रूपमा भएता पनि मानिसले आत्मा सन्तुष्टिको फल चाख्न पाएको छैनन् । फल स्वरूप धनसम्पती अथाह भएता पनि डिप्रेसन र चिन्ताको रहस्यमय दलदलमा फसिरहेका छन् । योगले हाम्रो शारीरिक स्फूर्ति मात्र नबढाई हाम्रो आन्तरिक ऊर्जालाई जगाउँछ । योगको अंशमा रहेको ध्यानले आफूभित्र रहेको सकारात्मक विचारधारालाई जगाई रहन सक्छ ।
योग र ध्यानको अभ्यास बाट आम मानिसहरूलाई हुने फाइदाहरू
१. तनाव कम हुन्छ
२. खानपानमा सुधार हुन्छ
३. दृष्टिकोणमा सुधार हुन्छ
४. शारीरिक र मानसिक शान्ति हुन्छ
५. मानसिक स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ
योग र ध्यानको बारेमा जानिसके पछि यसको प्रयोगले मानव जीवनमा के कस्ता प्रभाव पार्ला भनी विचार गर्दा योग र ध्यानले जीवन जिउने कलामा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ । तनाव र रिस कम हुने, सकारात्मक सोचको विकास, शरीरमा स्फूर्ति, मानसिक शान्ति कायम हुन गई हरेक काममा ऊर्जा सहितको कार्य सम्पादन भई उत्कृष्ट नतिजा प्राप्त हुन्छ । योग र ध्यानले मानव जीवनमा पारेको सकारात्मक प्रभावको कारणले गर्दा आज विश्वभरि नै जुन २१ तारिखमा विश्व योग दिवस र २१ डिसेम्बरमा विश्व ध्यान दिवस मनाउन थालिएको छ ।
नेपालमा पनि यी अन्तर्राष्ट्रिय दिवसहरू हर्ष र उल्लासका साथ व्यावहारिक रूपमा नै योग अभ्यास गरेर मनाइन्छ भने नेपालको सन्दर्भमा आफ्नै राष्ट्रिय दिवसहरू समेत रहेका छन् । माघ १ गतेलाई राष्ट्रिय योग दिवसको रूपमा मनाउँदै विभिन्न योग सम्बन्धी कार्यक्रमहरू ग्रिन छ भने वैशाख पूर्णिमालाई राष्ट्रिय ध्यान दिवसको रूपमा मनाइन्छ । आम जनतालाई स्वास्थ्य र मस्त रहन योग र ध्यान अनिवार्य आवश्यकता भए जस्तै यसका अलावा कर्मचारीहरूलाई उच्च नैतिक बल प्राप्त गर्न र नागरिक मैत्री व्यवहारमा थप वृद्धि गर्नको लागि योग र ध्यानको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ ।
निन्द्रा बेहोसी हो तर ध्यान होस् सहितको आराम हो । यसले कर्मचारीहरूलाई दिनभर सेवामा तन्दुरुस्त र ध्यानपूर्वक काम गर्न सहयोग गर्दछ । यसले कर्मचारी प्रशासनमा रहेका ढिलासुस्ती र घुस खोरीलाई निरुत्साहित गर्न पनि सहयोग गर्दछ । सरकारको सेवा प्रवाहमा सुधार ल्याउन भूमिका खेल्दछ । हामी सबैले बुझ्नु पर्ने कुरा के छ भने योग र ध्यानमा कुनै धर्म ग्रन्थ, पथ, सम्प्रदाय वा ईश्वरको नाम लिइन्न । त्यसै कारण यसले कर्मचारीको उत्साह र सेवा प्रवाहको हालको शैलीमा ठुलो परिवर्तन ल्याउँछ ।
योग र ध्यानबाट कर्मचारीहरूलाई हुने फाइदाहरू:
१. कर्मचारीको कार्यक्षमतामा वृद्धि
२. कार्यशैलीमा सकारात्मकता ल्याउने
३. नागरिक मैत्री व्यवहारलाई थप प्रभावकारी बनाउने
४. कुशल नेतृत्वको विकास हुने ।
५. सहभागितामूलक व्यवस्थापनमा विशेष जोड दिइने ।
६. रिस, द्वेष र ईर्ष्यामा कमी आउने ।
७. तनाव कम हुने ।
८. आपसी द्वन्द्व व्यवस्थापनमा सहजता हुने ।
९. भ्रष्टाचारमा कमी आउने ।
१०. अहमता मेटिएर जाने ।
यसका साथै कर्मचारीको जागिरे जीवनको अलावा व्यक्तिगत जीवनमा समेत आमूल परिवर्तन आई खानपानमा सुधार, आचरण र रहन सहनमा समेत सुधार आउँछ । तेरो मेरोको भावना मेटिएर जाने, आपसी भाइचाराको भावना आउने र समग्र स्वास्थ्यमा समेत सकारात्मक परिवर्तन आई रोग व्याधिहरू हटेर जानुको साथै दीर्घ जीवन बाँच्नका लागि समेत योग र ध्यानको महत्त्व अहम् रहेको छ । नेपाल सरकारले योग र ध्यानको महत्वलाई बुझेर नै मिति २०८० असोज १२ गतेदेखि लागु हुने गरी गृह मन्त्रालय अन्तर्गतका सम्पूर्ण कर्मचारीहरूलाई बिहान १० बजेदेखि १५ मिनेट योग र ध्यानको अभ्यास गरेर मात्र कार्यालयको काम थालनी गर्न निर्देशन दिएको थियो । जसले कर्मचारीको कार्य दक्षतामा वृद्धि हुनुको साथै ग्राहकमैत्री भावनामा बढोत्तरी हुने विश्वास लिएको छ ।
सरकार परिवर्तनसँगै पहिलो सरकारले गरेका निर्णयहरू नव गठित सरकारलाई मान्य नहुने परिपटी मौलाएको देशमा जीवनोपयोगी योग र ध्यानले समेत निरन्तरता पाउला नपाउला भन्न सकिने अवस्था छैन । वास्तवमा जुनसुकै सरकार आएता पनि राम्रा कामहरूले निरन्तरता पाउनु पर्दछ भने नराम्रा कामहरू छन् भने तुरुन्तै हटाउनु पर्दछ । पूर्वग्राही हुनु भनेको अरूको कुरा नसुन्ने र आफ्नो कुरा मात्र लाद्न खोज्ने परिपाटि हो जसले समाज र राष्ट्रलाई समेत नराम्रो सँग दलदलमा फसाउने काम गर्दछ ।
अन्त्यमा, मानव जीवनमा सहज रूपमा जिउने कला भनेको नै योग र ध्यान हो । रोग लागेपछि योग र ध्यानमा लाग्नुभन्दा पहिले नै बालक देखि वृद्ध सम्मले योग ध्यानलाई आफ्नो अमूल्य निधी सम्झेर जीवनभर स्वास्थ्य र मस्त भई बाँच्ने आधारशिला तयार गर्नुपर्दछ । अझै योग ध्यानको महत्त्व कर्मचारीहरूलाई बढी नै रहेको छ । जनताको सेवा छिटो, छरितो र दक्षता पूर्वक सम्पादन गर्नका लागि योग ध्यानले अहम् भूमिका खेल्ने कुरामा दुई मत हुन सक्दैन भन्ने कुशल नेतृत्व प्रदान गर्न, मृदुभाषी बन्न, सधैँ हँसमुख रहन र सकारात्मक सोच विकास गर्न समेत योग र ध्यानको महत्त्व उत्तिकै रहेको छ ।
भुजेल प्रा. नि. वीरगन्ज, मधेश प्रदेश नेपाल टेलिकमको उपप्रबन्धक हुन् । नेपाल टेलिकम एक्काइसौँ वार्षिकोत्सव स्मारिका २०८१ बाट साभार गरिएको हो।
