बर्ड फ्लूको त्रास: मानव स्वास्थ्यमा पर्ने गम्भीर प्रभावहरू

काठमाडौं । एभिएन इन्फ्लुएन्जा, जसलाई सामान्यतः बर्ड फ्लू भनिन्छ, इन्फ्लुएन्जा ‘ए’ समूहको भाइरसका कारण चराहरूमा फैलिने अत्यन्त संक्रामक रोग हो। यो रोग मुख्यतः चरामा देखिए पनि कहिलेकाहीँ सुँगुरलगायत अन्य जनावरमा समेत सर्न सक्छ, तर यसको प्रभाव सबैभन्दा बढी चराहरूमा नै पर्छ।

विशेषगरी जंगली चराहरू—जसमा सीमसार क्षेत्रमा बसोबास गर्ने प्रजाति प्रमुख छन्—यो भाइरसका प्रमुख स्रोत मानिन्छन्। ती चराहरूमा बलियो प्रतिरक्षा प्रणाली हुने भएकाले भाइरस शरीरमा रहँदा पनि धेरैजसो अवस्थामा गम्भीर असर देखिँदैन। तर घरपालुवा कुखुरा, टर्की जस्ता चरामा भने यो भाइरस अत्यन्त खतरनाक सावित हुन्छ र छिट्टै महामारीको रूप लिन सक्छ।

बर्ड फ्लू प्रायः चराको व्यापार, एक स्थानबाट अर्को स्थानमा ओसारपसार, तथा बसाइँसराइ गर्ने चराहरूका कारण फैलिने गर्छ। संक्रमित चराको सुली, स्राव वा दूषित पानीको सम्पर्कबाट पनि यो रोग सजिलै सर्न सक्छ।

यस रोगका प्रभाव दुई प्रकारका हुन्छन्—हल्का र गम्भीर। हल्का अवस्थामा प्वाँख बिग्रिनु, अण्डा उत्पादन घट्नु जस्ता लक्षण देखिन्छन् भने गम्भीर अवस्थामा छोटो समयमै ठूलो संख्यामा चराको मृत्यु हुन सक्छ।

यो भाइरसको अर्को खतरनाक पक्ष भनेको यसको रुप परिवर्तन गर्ने क्षमता हो। यसले आफूलाई अनुकूल बनाउँदै विभिन्न प्रजातिमा संक्रमण गर्न सक्ने भएकाले मानिसमा समेत सर्न सक्ने जोखिम रहन्छ।

इतिहासमा पनि यसका घातक उदाहरणहरू देखिएका छन्। सन् १९८३–८४ मा अमेरिकामा देखिएको H5N2 भाइरसले केही महिनामै ठूलो महामारीको रूप लिँदै लाखौँ कुखुरा नष्ट गरेको थियो। त्यस्तै, सन् १९९९–२००१ मा इटालीमा फैलिएको H7N1 संक्रमणले पनि व्यापक क्षति पुर्‍याएको थियो।

यसकारण बर्ड फ्लूलाई समयमै नियन्त्रण नगरेमा यसले पशुपालन क्षेत्रसँगै जनस्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पार्न सक्छ।

मानिसमा कसरी सर्छ ?

एभिएन इन्फ्लुएन्जा (बर्ड फ्लू) सुरुमा केवल चरामा सीमित रहने रोग मानिन्थ्यो। तर सन् १९९७ मा हङकङमा पहिलोपटक मानिसमा यसको संक्रमण देखिएपछि यो धारणा बदलियो। त्यस घटनामा संक्रमितमध्ये केहीको ज्यानसमेत गएको थियो। त्यसयता विभिन्न देशहरूमा यसको संक्रमण समय–समयमा देखिँदै आएको छ।

यो भाइरस प्रायः संक्रमित चरासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउँदा मानिसमा सर्छ। विशेषगरी कुखुरा वा अन्य चराको हेरचाह गर्ने, काटमार गर्ने वा तिनको स्राव तथा दिसा–पिसाबसँग सम्पर्कमा आउने व्यक्तिहरू बढी जोखिममा हुन्छन्। अध्ययनहरूले यो भाइरस चराबाट सिधै मानिसमा सर्न सक्ने देखाएका छन्।

संक्रमणपछि देखिने लक्षण

मानिसमा बर्ड फ्लू सरेपछि सुरुमा सामान्य फ्लूजस्तै लक्षण देखिन सक्छ—ज्वरो, खोकी, घाँटी दुख्ने, शरीर दुख्ने आदि। तर गम्भीर अवस्थामा निमोनिया, श्वासप्रश्वासमा कठिनाइ, आँखामा संक्रमण र अन्य जटिल समस्या देखिन सक्छन्, जसले ज्यानसमेत लिन सक्छ।

कहिलेकाहीँ लक्षणहरू फरक तरिकाले पनि देखापर्न सक्छन्। केही घटनामा मस्तिष्क वा पाचन प्रणालीमा समेत असर परेको पाइएको छ, जसले यो रोगको प्रकृति जटिल हुनसक्ने देखाउँछ।

किन खतरनाक छ ?

सबैभन्दा ठूलो जोखिम भनेको यो भाइरसले आफ्नो स्वरूप परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता हो। यदि मानिसमा लाग्ने सामान्य फ्लू र बर्ड फ्लू एउटै व्यक्तिमा भेटिए भने, दुवै भाइरस मिलेर नयाँ प्रकारको भाइरस बन्न सक्ने सम्भावना हुन्छ। यस्तो अवस्थामा त्यो नयाँ भाइरस मानिसबाट मानिसमा सजिलै सर्न सक्ने र अत्यन्त घातक बन्ने जोखिम रहन्छ।

हालसम्म बर्ड फ्लू मानिसबाट मानिसमा व्यापक रूपमा सर्ने प्रमाण सीमित भए पनि भविष्यमा यस्तो रूप विकसित हुन सक्ने सम्भावना पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन।

बच्ने उपाय

यो रोग नियन्त्रणका लागि सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय संक्रमित चराहरूको व्यवस्थापन र नियन्त्रण हो। साथै, स्वच्छता अपनाउने, संक्रमित चरासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट बच्ने र सुरक्षात्मक उपाय अपनाउने आवश्यक हुन्छ।

औषधि र खोपको विकास भइरहे पनि भाइरसको बदलिँदो स्वरूपका कारण स्थायी समाधान चुनौतीपूर्ण छ। हाल उपलब्ध केही औषधिहरूले सीमित रूपमा काम गर्न सक्छन्, तर दीर्घकालीन नियन्त्रणका लागि निरन्तर अनुसन्धान आवश्यक छ।

यस घातक बर्ड फ्लूबाट जोगिने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको यसको स्रोतलाई नियन्त्रण गर्नु नै हो। अर्थात्, संक्रमण फैलिन थालेको संकेत देखिनेबित्तिकै सम्भावित संक्रमित कुखुरा तथा चराहरूलाई नष्ट गर्नु अहिलेको सबैभन्दा प्रभावकारी रोकथामको उपाय मानिन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार, रोग फैलाउने जोखिम भएका चराहरूलाई समयमै हटाउन सके महामारी विस्तार हुनबाट रोक्न सकिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निकायहरूले पनि यही उपायलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

इतिहासमा पनि यसको उदाहरण देखिन्छ। सन् १९९७ मा हङकङमा बर्ड फ्लू फैलिन नदिन छोटो समयमै ठूलो संख्यामा कुखुरा तथा चराहरू नष्ट गरिएको थियो, जसले महामारी नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको मानिन्छ।

रोग देखिएपछि के गर्ने?

बर्ड फ्लू वा अन्य कुनै पनि इन्फ्लुएन्जा प्रकारको फ्लूका लक्षण देखिएपछि ढिलाइ नगरी तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा गई चिकित्सकको सल्लाह लिनु अत्यावश्यक हुन्छ। प्रारम्भिक चरणमै जाँच र उपचार सुरु गर्दा जटिलता कम गर्न सकिन्छ।

हालसम्म बर्ड फ्लू मानिसबाट मानिसमा सर्ने स्पष्ट प्रमाण नभए पनि सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ। बिरामी र स्वस्थ व्यक्तिबीच नजिकको सम्पर्क कम गर्नु, खोक्दा वा हाँच्छ्युँ गर्दा मुख र नाक छोप्नु, तथा व्यक्तिगत सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बिरामीका थुक, खकार, सिंगान वा दिसापिसाब सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

बिरामीले चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि सेवन गर्नुहुँदैन। पर्याप्त आराम गर्नु, प्रशस्त पानी र झोल पदार्थ पिउनु आवश्यक हुन्छ। साथै, धूम्रपान, मदिरा तथा अन्य हानिकारक पदार्थबाट टाढा रहनुपर्छ।

व्यक्तिगत सरसफाइ र बानी सुधार

हात नियमित रूपमा साबुनपानीले धुने बानी बसाल्नुपर्छ। आँखा, नाक र मुख बारम्बार छुने वा नङ टोक्ने बानी भए तुरुन्तै सुधार गर्नुपर्छ, किनभने संक्रमित सतह छोएपछि त्यही हातले शरीरका संवेदनशील अंग छोँदा संक्रमणको जोखिम बढ्छ।

महामारीको अवस्थामा विशेष सावधानी

बर्ड फ्लू फैलिएको क्षेत्रमा बस्ने व्यक्तिहरूले फ्लूका लक्षण देखिएमा लापरवाही गर्नु हुँदैन। घरमै बसेर उपचार गर्ने प्रयास गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ, त्यसैले सकेसम्म अस्पतालमै उपचार गराउनु उपयुक्त हुन्छ। भाइरसले छिटो रूप परिवर्तन गर्न सक्ने भएकाले विशेषज्ञको निगरानीमा उपचार गर्नु सुरक्षित मानिन्छ।

संक्रमण फैलाउने अन्य माध्यमहरू

यो भाइरस कम तापक्रममा लामो समयसम्म जीवित रहन सक्छ। संक्रमित चरा वा कुखुरासँगै तिनको सम्पर्कमा आएका उपकरण, चारो, भाँडा वा अन्य सामग्रीबाट पनि संक्रमण फैलिन सक्छ। त्यसैले यस्ता वस्तुहरूलाई नष्ट गर्ने वा राम्रोसँग सफा तथा कीटाणु नाश गरेर मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

खानपानसम्बन्धी सावधानी

संक्रमण फैलिएको समयमा कुखुरा वा चरा जन्य मासु सेवन नगर्नु उत्तम हुन्छ। तर राम्रोसँग पकाइएको मासुमा भाइरस नष्ट हुने भएकाले पूर्ण रूपमा पकाएर खाँदा जोखिम कम हुने विशेषज्ञहरूले बताएका छन्।