काठमाडौं । विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको क्रम थप तीव्र बन्दै गएको देखिएको छ । मानव गतिविधिबाट बढिरहेको हरितगृह ग्यास उत्सर्जन र एल निनोको प्रभावका कारण सन् २०२६ को अगस्ट विश्वकै सबैभन्दा तातो महिनामध्ये एक बनेको छ ।
युरोपेली जलवायु सेवा कोपरनिकसका अनुसार अगस्टमा पृथ्वीको औसत सतही तापक्रम १६.९६ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो ।
कोपरनिकसको तथ्यांकअनुसार औद्योगिक युग सुरु हुनुअघिको तुलनामा अगस्टको विश्वव्यापी तापक्रम १.६५ डिग्री सेल्सियस माथि पुगेको थियो । यो सन् २०१५ को पेरिस जलवायु सम्झौताले दीर्घकालीन रूपमा तापक्रम वृद्धिलाई १.५ डिग्री सेल्सियसभित्र सीमित गर्ने लक्ष्यभन्दा माथिको अवस्था हो ।
पछिल्ला वर्षहरूमा तापक्रम बढ्दै गएको प्रवृत्ति पनि निरन्तर देखिएको छ । कोपरनिकसका अनुसार अहिलेसम्म रेकर्ड भएका विश्वका आठमध्ये सबैभन्दा तातो महिनाहरू सन् २०२३ को जुलाईपछि नै परेका छन् ।
भूमिमा मात्र होइन, समुद्रको तापक्रममा समेत असामान्य वृद्धि देखिएको छ । २०२६ को अगस्टमा विश्वका समुद्रको औसत मासिक तापक्रम अहिलेसम्मकै उच्च स्तरमध्ये एकमा पुगेको कोपरनिकसले जनाएको छ ।
समुद्रको तापक्रम सन् २०२४ को मार्चमा कायम भएको उच्चतम मासिक स्तरसँग बराबर भएको बताइएको छ । त्यस्तै, अगस्ट २२ लाई विश्वका समुद्रमा मापन गरिएको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तातो दिनका रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जाँदा अत्यधिक गर्मी, भारी वर्षा, बाढी, शक्तिशाली आँधी र डढेलोजस्ता चरम मौसमी घटनाको जोखिम बढ्न सक्छ । यस्ता घटनाले मानव स्वास्थ्यदेखि खाद्य, यातायात र पूर्वाधारसम्मका क्षेत्रमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छन् ।
अत्यधिक गर्मीको प्रभाव अमेरिकामा पनि उल्लेखनीय देखिएको छ । अमेरिकी राष्ट्रिय समुद्री तथा वायुमण्डलीय प्रशासन (एनओएए)का अनुसार सन् २०२६ को जुनदेखि अगस्टसम्मको गर्मी सन् १९३६ को ‘डस्ट बाउल’ अवधिमा देखिएको तापक्रमभन्दा पनि बढी रह्यो ।
अमेरिकाका ४८ मुख्य राज्यमा यस वर्षको गर्मी अवधिको औसत तापक्रम २३.५४ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो । यो सन् १९३६ मा कायम भएको रेकर्डभन्दा करिब ०.४ डिग्री सेल्सियस बढी हो ।
अगस्ट महिनामा अमेरिकाको औसत तापक्रम २४.२१ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो । सोही महिनाको औसत अधिकतम तापक्रम ३१.४२ डिग्री सेल्सियस मापन भएको थियो । दुवै तथ्यांक अमेरिकी रेकर्डमा अहिलेसम्मकै उच्च रहेको बताइएको छ ।
सामान्य अवस्थामा जुलाई अगस्टभन्दा तातो हुने भए पनि यसपटक अगस्टमै उच्च तापक्रम देखिनुले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको गम्भीरता थप स्पष्ट पारेको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।
यस वर्षको असामान्य गर्मीमा एल निनोको समेत भूमिका रहेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन् । प्रशान्त महासागरको निश्चित क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम असामान्य रूपमा बढ्ने प्राकृतिक मौसमी प्रक्रियालाई एल निनो भनिन्छ । यसको प्रभाव विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा मौसमको स्वरूपमा देखिन सक्छ ।
तर अहिलेको तापक्रम वृद्धिलाई एल निनोबाट मात्रै व्याख्या गर्न नसकिने वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ । उनीहरूका अनुसार कोइला, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासजस्ता जीवाश्म इन्धनको निरन्तर प्रयोगबाट वायुमण्डलमा जम्मा भएको हरितगृह ग्यास नै दीर्घकालीन तापक्रम वृद्धिको मुख्य कारण हो ।
कोपरनिकसकी जलवायु विज्ञ सामन्था बर्गेसका अनुसार एल निनोले विश्वको औसत तापक्रममा सामान्यतः करिब ०.१ देखि ०.२ डिग्री सेल्सियससम्म प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसबाहेकको ठूलो तापक्रम वृद्धि मानव गतिविधिबाट सिर्जित जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएको छ ।
जलवायु वैज्ञानिक फ्रिडेरिके ओट्टोका अनुसार विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण प्रत्येक एल निनो घटना अघिल्ला समयको तुलनामा थप तातो बन्ने अवस्था सिर्जना भइरहेको छ ।
वैज्ञानिकहरूले आगामी वर्षहरूमा तापक्रम अझ माथि जान सक्ने चेतावनी दिएका छन् । जलवायु वैज्ञानिक जेक हाउसफादरका अनुसार सन् २०२६ अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तातो वर्ष बन्ने सम्भावना बढिरहेको छ ।
त्यसपछि सन् २०२७ ले समेत २०२६ र सन् २०२४ मा कायम भएका तापक्रम रेकर्डलाई उछिन्न सक्ने सम्भावना रहेको वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ । आगामी महिनाहरूमा एल निनो बलियो बन्ने अवस्था आए त्यसले विश्वव्यापी तापक्रममा थप प्रभाव पार्न सक्छ ।
जलवायु परिवर्तन र बढ्दो तापक्रमको संयुक्त प्रभावले आगामी दिनमा गर्मीको लहर, बाढी, डढेलो र शक्तिशाली आँधीका घटना थप गम्भीर बन्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघका जलवायु प्रमुख साइमन स्टिलले जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग नियन्त्रण गर्न नसकिए पृथ्वीको तापक्रम अझ बढ्ने र त्यसको असर मानव स्वास्थ्यसँगै यातायात तथा खाद्य प्रणालीमा समेत पर्ने बताएका छन् ।
विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको पछिल्लो तथ्यांकले जलवायु परिवर्तन अब भविष्यको मात्र नभई वर्तमानमै प्रत्यक्ष असर देखाइरहेको विषयलाई थप बल दिएको छ ।
