‘नेपाल हाम्रो जन्मभूमि हो, यहाँ विज्ञान र प्रविधि भित्र्याउन चाहन्छौँ’

काठमाडौं । नेपाली मूलका अन्तर्राष्ट्रिय खगोल वैज्ञानिक डा. गोपाल भट्ट काठमाडौंमा हुनुहुन्छ। ब्रह्माण्डका रहस्यमय खगोलीय पिण्डमध्ये एक ‘ब्ल्याक होल’ सम्बन्धी पछिल्ला वैज्ञानिक अनुसन्धान र खोजमा केन्द्रित आठौँ अन्तर्राष्ट्रिय ‘ब्ल्याक होल नेपाल बैठक’ मा उहाँको सहभागिता रहेको छ।

‘Many Faces of Stellar-Mass Black Holes’ नाम दिइएको सम्मेलन अक्टोबर १२ देखि १६ सम्म काठमाडौंको ठमेलस्थित अलोफ्ट काठमाडौं ठमेलमा सञ्चालन भइरहेको छ। सम्मेलनमा विश्वका विभिन्न देशका खगोल वैज्ञानिक, खगोलभौतिकशास्त्री, प्राध्यापक तथा अनुसन्धानकर्ताहरू सहभागी छन्। डा. भट्ट सम्मेलनको स्थानीय आयोजक समिति (लोकल अर्गनाइजिङ कमिटी) का सदस्यसमेत हुनुहुन्छ। <Cite refs={["turn178784search1","turn605985search5"]}/>

ब्ल्याक होलदेखि उच्च ऊर्जा खगोल विज्ञानसम्म

पोल्यान्डस्थित जेगिलोनीयन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धित वैज्ञानिक संस्थाको सट्टा उहाँको आधिकारिक कार्यस्थल युनिभर्सिटी अफ जिलोना गोरा (University of Zielona Góra), पोल्यान्ड हो। उहाँ त्यहाँ खगोलभौतिकीका प्राध्यापकका रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ।

डा. भट्ट उच्च ऊर्जा खगोलभौतिकी, सक्रिय ग्यालेक्टिक न्युक्लिआई (एजीएन), ब्लाजार, रिलेटिभिस्टिक जेट तथा गामा–रे बर्स्टलगायतका विषयमा अनुसन्धान गर्दै आउनुभएको छ। उहाँको अनुसन्धान ब्रह्माण्डमा हुने अत्यन्त ऊर्जावान् घटनाहरू र तिनको भौतिक प्रकृति बुझ्न केन्द्रित छ। प्रकाशित विवरणअनुसार उहाँसँग दुई दशकभन्दा बढी अनुसन्धान अनुभव र १५० भन्दा बढी वैज्ञानिक प्रकाशन छन्। <Cite refs={["turn605985search1","turn178784search7"]}/>

यसपटकको सम्मेलनमा तारकीय पिण्डबाट बन्ने ब्ल्याक होलको उत्पत्ति, विकास, विलय, घुमाइ (स्पिन), एक्स–रे ध्रुवीकरण, ब्ल्याक होलबाट निस्कने ऊर्जावान् जेट तथा अन्य उच्च ऊर्जा खगोलीय घटनाबारे छलफल भइरहेको छ।

सन् २००२ देखि सुरु भएको ब्ल्याक होल नेपाल बैठकको यो आठौँ संस्करण हो। यसअघि सन् २००२, २००६, २००८, २०१०, २०१३, २०१६ र २०२२ मा यस्ता सम्मेलन आयोजना भएका थिए।

नेपालमा खगोल अनुसन्धानको सम्भावना

अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानमा लामो अनुभव हासिल गर्नुभएका डा. भट्टको चासो नेपालमा पनि खगोल विज्ञान तथा अन्तरिक्ष अनुसन्धानको आधार तयार गर्ने विषयमा छ। उहाँले यसअघि नेपाल भ्रमणका क्रममा नगरकोटस्थित राष्ट्रिय अब्जर्भेटरीको अवलोकन गर्दै टेलिस्कोप, अनुसन्धान पूर्वाधार, मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्क तथा प्रकाश प्रदूषण नियन्त्रणको महत्वबारे चासो देखाउनुभएको थियो।

नेपालमा अन्तरिक्ष अनुसन्धानसम्बन्धी दीर्घकालीन रणनीति, वैज्ञानिक पूर्वाधार विकास, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य तथा वैदेशिक लगानी आकर्षित गर्ने सम्भावनाबारे पनि उहाँले छलफल गर्नुभएको प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ।

नेपालको भौगोलिक अवस्था, उचाइ, प्राकृतिक वातावरण र दक्ष जनशक्तिको उपयोग गर्न सके खगोल तथा अन्तरिक्ष विज्ञानमा नयाँ सम्भावना खोल्न सकिने उहाँको सोचसँग यी पहल जोडिएका छन्। तर त्यसका लागि दीर्घकालीन नीति, पर्याप्त लगानी, आधुनिक उपकरण, दक्ष जनशक्ति र संस्थागत समन्वय आवश्यक हुन्छ।

जन्मभूमिमा ज्ञान, प्रविधि र पुँजी भित्र्याउने चाहना

विदेशमा अध्ययन तथा अनुसन्धानबाट हासिल गरेको अनुभवलाई जन्मभूमिको विकासमा उपयोग गर्नु नेपाली वैज्ञानिकहरूको महत्वपूर्ण योगदान हुन सक्छ। डा. भट्टको नेपालसम्बन्धी पहल पनि विज्ञान तथा प्रविधिको विकासलाई अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमार्फत अघि बढाउने सम्भावनासँग जोडिएको छ।

नेपाललाई प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदाको गन्तव्यका रूपमा मात्र नभई वैज्ञानिक अध्ययन, अनुसन्धान र ज्ञान आदानप्रदानको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न सकिने सम्भावना छ। अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिकहरूको सहभागितामा काठमाडौंमा भइरहेको सम्मेलनले नेपाली विद्यार्थी, युवा वैज्ञानिक र अनुसन्धानकर्तालाई विश्वस्तरीय अनुसन्धानसँग परिचित हुने अवसर प्रदान गर्न सक्छ।

विदेशमा रहेका नेपाली वैज्ञानिकको ज्ञान, सीप, प्रविधि र लगानीलाई स्वदेशसँग जोड्न सके विज्ञानमा मात्र नभई शिक्षा, नवप्रवर्तन र आर्थिक विकासमा समेत योगदान पुग्न सक्छ। यसका लागि नेपालमा अनुसन्धानमैत्री वातावरण, स्पष्ट सरकारी नीति र सार्वजनिक–निजी सहकार्य आवश्यक देखिन्छ।

न्युट्रिनो, ब्लाजार र ब्रह्माण्डका रहस्य

डा. भट्टको अनुसन्धान चासो ब्ल्याक होलमा मात्र सीमित छैन। उच्च ऊर्जा खगोलभौतिकी र ब्लाजारसम्बन्धी अनुसन्धानले ब्रह्माण्डका अत्यन्त ऊर्जावान् स्रोत तथा तिनबाट उत्सर्जित विकिरण बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

न्युट्रिनो अत्यन्त कम पदार्थसँग अन्तरक्रिया गर्ने आधारभूत कण हुन्। यस्ता कणको अध्ययनबाट ब्रह्माण्डका उच्च ऊर्जा स्रोतबारे महत्वपूर्ण जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ। ब्लाजार भनेको पृथ्वीतर्फ लक्षित ऊर्जावान् जेट भएको सक्रिय आकाशगंगाको केन्द्र हो। यी विषय आधुनिक खगोलभौतिकीका महत्वपूर्ण अनुसन्धान क्षेत्र हुन्।

डा. भट्टको अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान अनुभव र नेपालमा वैज्ञानिक पूर्वाधार विकास गर्ने चासोले नेपाली विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्तालाई पनि यस्ता विषयमा अध्ययन गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।

नेपाली वैज्ञानिकका लागि अवसर

काठमाडौंमा भइरहेको सम्मेलनले नेपालका विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था तथा विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक समुदायसँग जोड्ने अवसर सिर्जना गरेको छ। सम्मेलनबाट संयुक्त अनुसन्धान, वैज्ञानिक प्रकाशन, शैक्षिक सहकार्य र भविष्यमा नेपालमै अनुसन्धान परियोजना सञ्चालन गर्ने सम्भावना विस्तार हुन सक्छ।

नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधिको विकासका लागि विदेशमा रहेका नेपाली वैज्ञानिकको अनुभवलाई संस्थागत रूपमा उपयोग गर्न सकिए दीर्घकालीन लाभ हासिल गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि व्यक्तिगत पहलसँगै सरकारी निकाय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ।

नेपाली मूलका अन्तर्राष्ट्रिय खगोल वैज्ञानिक डा. गोपाल भट्टको काठमाडौंस्थित वैज्ञानिक सम्मेलनमा सहभागिता केवल अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रमको उपस्थिति मात्र होइन; यसले नेपालमा खगोल विज्ञान, अनुसन्धान संस्कृति र विश्वस्तरीय वैज्ञानिक सहकार्य विस्तार गर्ने सम्भावनाबारे बहस अघि बढाउने अवसरसमेत प्रदान गरेको छ।