काठमाडौँ। नेपाल जस्तो आयातमुखी तथा विकासोन्मुख अर्थतन्त्रमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य परिवर्तनले समग्र आर्थिक गतिविधिमा प्रत्यक्ष र गहिरो प्रभाव पार्दछ। नेपालले कच्चा तेल उत्पादन नगर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने मूल्यवृद्धिको सीधा असर आन्तरिक बजारमा देखिन्छ।
विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार, यदि पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य प्रति ब्यारेल १० डलरले वृद्धि हुन्छ भने मुद्रास्फीति करिब ०.४५ ले बढ्छ र आर्थिक वृद्धि करिब ०.१५ प्रतिशतले घट्छ।
१. मुद्रास्फीति वृद्धि
पेट्रोलियम पदार्थ नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो, किनकि ढुवानी, उद्योग, कृषि तथा सेवा क्षेत्र सबै यसमा निर्भर छन्।मूल्य वृद्धि हुँदा ढुवानी खर्च बढ्छ, दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढ्छ, उत्पादन लागत वृद्धि हुन्छ।
यसले Cost Push Inflation सिर्जना गर्छ। नेपालमा उच्च आयात निर्भरता भएकाले यस्तो प्रभाव अझ तीव्र हुन्छ। उदाहरणका लागि, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढ्दा खाद्यान्नदेखि निर्माण सामग्रीसम्मको मूल्य बढ्न जान्छ।
२. आर्थिक वृद्धिमा नकारात्मक असर
पेट्रोलियम मूल्यवृद्धिले उत्पादन लागत बढाउँछ, जसका कारण :
उद्योगहरूको नाफा घट्छ, नयाँ लगानीमा कमी आउँछ, उत्पादन र रोजगारी घट्न सक्छ। त्यसैगरी, महँगीका कारण उपभोक्ताको क्रयशक्ति घट्दा समग्र मागमा कमी आउँछ। यसले GDP वृद्धिदरमा गिरावट ल्याउँछ र दीर्घकालीन आर्थिक लक्ष्यहरू प्रभावित हुन्छन्।
३. व्यापार घाटा र विदेशी मुद्रा सञ्चिति
नेपालले पेट्रोलियम पदार्थ ठूलो परिमाणमा आयात गर्छ। मूल्य बढ्दा :
आयात बिल बढ्छ, व्यापार घाटा विस्तार हुन्छ, विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा दबाब पर्छ। यसले विनिमय दरमा अस्थिरता ल्याउन सक्छ र समग्र आर्थिक स्थायित्वमा चुनौती खडा गर्छ।
४. रोजगारी र विप्रेषण (रेमिट्यान्स)मा प्रभाव
पेट्रोलियम मूल्यवृद्धिले उत्पादन र सेवा क्षेत्र प्रभावित हुँदा :
रोजगारीका अवसर घट्न सक्छन् आन्तरिक आय घट्छ, यदि आर्थिक गतिविधि सुस्त भयो भने वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता झन् बढ्न सक्छ, तर विश्वव्यापी मन्दी भएमा विप्रेषणमा पनि असर पर्न सक्छ।
५. सरकारी नीति र प्रभाव नियन्त्रण
नेपाल सरकारले निम्न उपायहरू अपनाएर प्रभाव कम गर्न सक्छ :
कर दर समायोजन, मूल्य स्थिरीकरण नीति, वैकल्पिक ऊर्जा प्रवर्द्धन ,विशेषगरी जलविद्युत, विद्युतीय सवारी साधन, र नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी बढाउनु दीर्घकालीन समाधान हुन सक्छ।
पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य वृद्धि नेपालको अर्थतन्त्रका लागि गम्भीर चुनौती हो। प्रति ब्यारेल १० डलरको वृद्धिले मुद्रास्फीति ०.४५ ले बढाउने र आर्थिक वृद्धि ०.१५५ ले घटाउने तथ्यले ऊर्जा मूल्य परिवर्तनको गहिरो प्रभावलाई देखाउँछ।
त्यसैले नेपालले दीर्घकालीन रूपमा वैकल्पिक ऊर्जा विकास, विद्युतिय चुलोको प्रयोग स्वदेशी उर्जा स्वदेशी भान्सा निति अबलम्ब गरेर आयात निर्भरता घटाउने विशेष गरि खाद्यान्न तथा उर्जामा उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फ अग्रसर हुने रणनीति अपनाउनु आवश्यक छ।
(नोटः उल्लेखित लेख रास्वपाका कोषाध्यक्ष लीमा अधिकारीको निजी विचारमा आधारित छ)
