परिचय
आधुनिक शेयर बजारमा सफल लगानी वा ट्रेडिङ गर्नका लागि कम्पनीको आर्थिक अवस्था मात्र अध्ययन गर्नु पर्याप्त हुँदैन । बजारमा मूल्य कसरी परिवर्तन भइरहेको छ, खरिदकर्ता र विक्रेताको मनोविज्ञान कस्तो छ, भविष्यमा मूल्य कुन दिशातर्फ जान सक्छ भन्ने विषयको अध्ययन पनि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । यही अध्ययनलाई प्राविधिक विश्लेषण (Technical Analysis) भनिन्छ ।
प्राविधिक विश्लेषण भनेको विगतका मूल्य (Price), कारोबारको परिमाण (Volume) तथा चार्ट (Charts) को अध्ययन गरेर भविष्यमा मूल्यको सम्भावित दिशाको अनुमान गर्ने प्रक्रिया हो । यसले बजारमा देखिने मूल्य परिवर्तनलाई आधार मानेर सम्भावित अवसर तथा जोखिमको पहिचान गर्न सहयोग गर्दछ ।
आज विश्वभरका पेशागत ट्रेडर तथा लगानीकर्ताहरूले प्राविधिक विश्लेषणलाई आफ्नो निर्णय प्रक्रियाको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् । नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (NEPSE) मा पनि पछिल्ला केही वर्षदेखि यसको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।
आधारभूत विश्लेषण (Fundamental Analysis) र प्राविधिक विश्लेषण (Technical Analysis)
शेयर बजार विश्लेषणका दुई प्रमुख विधि हुन — आधारभूत विश्लेषण र प्राविधिक विश्लेषण।
आधारभूत विश्लेषणले कम्पनीको वास्तविक मूल्य (Intrinsic Value) निर्धारण गर्न वित्तीय विवरण, व्यवस्थापन, नाफा, आर्थिक अवस्था, ब्याजदर तथा समग्र अर्थतन्त्रको अध्ययन गर्छ । यसको उद्देश्य दीर्घकालीन रूपमा राम्रो कम्पनी छनोट गर्नु हो ।
अर्कोतर्फ, प्राविधिक विश्लेषणले कम्पनीको आर्थिक विवरणभन्दा बढी बजारमा भइरहेको मूल्यको चाल, कारोबारको मात्रा, चार्ट तथा सूचकहरूको अध्ययन गर्छ । यसको मुख्य उद्देश्य कुन समयमा खरिद गर्ने र कुन समयमा बिक्री गर्ने भन्ने निर्णयलाई सहज बनाउनु हो ।
यस कारण, दीर्घकालीन लगानीकर्ताले आधारभूत विश्लेषणलाई बढी महत्व दिन्छन् भने छोटो अवधिका ट्रेडरहरूले प्राविधिक विश्लेषणलाई प्राथमिकता दिन्छन् । यद्यपि दुवै विधिको संयुक्त प्रयोगले अझ प्रभावकारी निर्णय लिन सकिन्छ ।
प्राविधिक विश्लेषणका तीन आधारभूत सिद्धान्त
१. मूल्यले सबै जानकारी समेटेको हुन्छ (Price Discounts Everything)
प्राविधिक विश्लेषणको पहिलो सिद्धान्त अनुसार बजारमा उपलब्ध सबै प्रकारका जानकारी—जस्तै कम्पनीको वित्तीय अवस्था, समाचार, सरकारी नीति, अफवाह तथा लगानीकर्ताको अपेक्षा—पहिल्यै मूल्यमा प्रतिबिम्बित भइसकेका हुन्छन् । त्यसैले मूल्य स्वयं नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण सूचनाको स्रोत हो ।
Fig: Price Discount Everything.
२. मूल्य निश्चित ट्रेन्डमा चल्छ (Price Moves in Trends)
शेयर बजारको मूल्य अनियमित रूपमा चल्दैन । बजारले एकपटक कुनै दिशा समातेपछि केही समयसम्म त्यही दिशामा अगाडि बढ्ने प्रवृत्ति देखाउँछ ।
प्रमुख तीन प्रकारका ट्रेन्ड हुन्छन्।
Uptrend – मूल्य निरन्तर बढ्ने अवस्था
Downtrend – मूल्य निरन्तर घट्ने अवस्था
Sideways Trend – मूल्य निश्चित दायराभित्र मात्र चल्ने अवस्था
ट्रेन्डको सही पहिचान गर्न सकेमा जोखिम कम गर्दै राम्रो नाफा लिन सकिन्छ।
३. इतिहास दोहोरिन्छ (History Repeats Itself)
मानिसको मनोविज्ञान समयसँग धेरै परिवर्तन हुँदैन । डर (Fear), लोभ (Greed), आशा (Hope) तथा उत्साह (Excitement) जस्ता भावना प्रत्येक बजार चक्रमा दोहोरिन्छन् । यही कारण विगतमा बनेका धेरै चार्ट प्याटर्नहरू भविष्यमा पनि पुनः देखिन्छन्।
यस सिद्धान्तका आधारमा विभिन्न Chart Pattern तथा Candlestick Pattern को प्रयोग गरिन्छ ।
प्राविधिक विश्लेषणका प्रमुख अवयव
प्राविधिक विश्लेषण केवल चार्ट हेर्ने प्रक्रिया मात्र होइन। यसमा विभिन्न पक्षहरूको संयुक्त अध्ययन गरिन्छ।
१. मूल्य तथा कारोबार (Price and Volume)
मूल्यको दिशा र कारोबारको परिमाणले बजारको वास्तविक शक्ति देखाउँछ । यदि मूल्यसँगै कारोबार पनि बढेको छ भने ट्रेन्ड बलियो मानिन्छ ।
२. चार्ट विश्लेषण (Chart Analysis)
चार्टले बजारको सम्पूर्ण इतिहासलाई दृश्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ । यसले Support, Resistance तथा Trend सजिलै पहिचान गर्न सहयोग गर्छ ।
३. Technical Indicators
Moving Average, RSI, MACD, Bollinger Bands, Stochastic जस्ता Indicator हरूले Momentum, Trend तथा Reversal को सम्भावना बुझ्न मद्दत गर्छन् ।
४. Support तथा Resistance
Support भनेको मूल्य तल झर्न गाह्रो हुने क्षेत्र हो भने Resistance भनेको मूल्य माथि बढ्न कठिन हुने क्षेत्र हो ।
यी क्षेत्रहरू Entry तथा Exit निर्णयका लागि अत्यन्त उपयोगी मानिन्छन् ।
प्राविधिक विश्लेषणका फाइदाहरू
प्राविधिक विश्लेषणले छोटो समयमा निर्णय लिन सहयोग गर्छ । चार्ट सजिलै बुझ्न सकिन्छ । यसले उचित Entry र Exit Point पहिचान गर्न मद्दत गर्छ । साथै Stop Loss निर्धारण गर्न सजिलो हुन्छ, जसले जोखिम व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउँछ । बजारको मनोविज्ञान तथा Momentum बुझ्न पनि यो अत्यन्त उपयोगी विधि हो ।
प्राविधिक विश्लेषणका सीमितताहरू
यद्यपि प्राविधिक विश्लेषण पूर्ण रूपमा त्रुटिरहित छैन । कहिलेकाहीँ बजारको Noise ले गलत संकेत दिन सक्छ । एउटै चार्टलाई फरक–फरक विश्लेषकले फरक ढङ्गले व्याख्या गर्न सक्छन् । यसले कम्पनीको वास्तविक आर्थिक अवस्था अध्ययन गर्दैन । धेरै Indicator प्रयोग गर्दा झन् अन्योल सिर्जना हुन सक्छ ।
Fundamental Analysis र Technical Analysis को संयुक्त प्रयोग
सफल लगानीकर्ताहरूले प्रायः दुवै विधिको संयोजन प्रयोग गर्छन् ।
Fundamental Analysis ले कुन कम्पनी राम्रो हो भन्ने निर्णय गर्न सहयोग गर्छ ।
Technical Analysis ले कुन समयमा खरिद वा बिक्री गर्ने भन्ने निर्णय गर्न सहयोग गर्छ ।
यसरी दुवै विधिको सन्तुलित प्रयोगले लगानीको गुणस्तर बढाउँछ र जोखिम घटाउँछ ।
निष्कर्ष
प्राविधिक विश्लेषण शेयर बजारमा निर्णय लिन प्रयोग गरिने सबैभन्दा प्रभावकारी विधिमध्ये एक हो । यसले मूल्य, कारोबार, ट्रेन्ड, चार्ट तथा बजारको मनोविज्ञानको अध्ययन गरेर भविष्यको सम्भावित मूल्य चालको अनुमान गर्न मद्दत गर्छ। तर कुनै पनि Indicator वा चार्टले शतप्रतिशत सही नतिजा दिन सक्दैन। त्यसैले प्राविधिक विश्लेषणलाई जोखिम व्यवस्थापन, उचित अनुशासन तथा आधारभूत विश्लेषणसँग संयोजन गरेर प्रयोग गर्नु सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ।
नेपालको शेयर बजार (NEPSE) मा पनि प्राविधिक विश्लेषणको प्रयोग दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। उचित अध्ययन, नियमित अभ्यास तथा अनुभवका माध्यमबाट लगानीकर्ताले यस विधिको प्रभावकारी उपयोग गरी सफल लगानी तथा ट्रेडिङ गर्न सक्नेछन्।
लेखकः बद्री आचार्य, राजन कंसाकार
