काठमाडौँ । दशैं सबैको घरआँगनमा आइसकेको छ । बादल हटेर आकाश खुल्ने शरद् याममा पर्ने यो पर्व रातो टीका र जमरासँगै चंगाको लागि पनि प्रख्यात छ । मानिसहरूको हातमा डोरी हुन्छ र आँखामा आकाश तिरको मोह। दशैंमा चंगा उडाउनुको अर्थ मात्र रमाइलो नभई परम्परा, संस्कार र सामूहिक भावनासँग पनि जोडिएको छ।
चंगाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
चंगा उडाउनको परम्परा प्राचीन सभ्यतासम्म पुगेको विश्वास गरिन्छ। नेपालमा दशैं पर्वसँग यसको सम्बन्ध गहिरो छ। पुरानो विश्वासअनुसार चंगा उडाउने गर्दा इन्द्र भगवान् खुसी हुन्छन् र पानी समयमै पर्छ भन्ने मान्यता छ। कतिपय ठाउँमा त चंगा पूर्वजहरूसँग संवाद गर्ने माध्यम हो भन्ने पनि मानिन्छ। जसरी धूप र फूल चढाएर आशीर्वाद मागिन्छ, त्यस्तै आकाशतर्फ चंगा उडाएर घरपरिवारको खुशी सन्देश पुर्याउने प्रचलन रहिआएको छ।
चंगा चेट : प्रतिस्पर्धाको रमाइलो
चंगा उडाउनु मात्रै होइन, दशैंमा “चंगा चेट” विशेष आकर्षण मानिन्छ। चंगा चेट भन्नाले डोरी काटेर अर्कोको चंगा खसाल्ने खेललाई जनाइन्छ। प्रतिस्पर्धात्मक भावनासहित खेलिने यस खेलमा रणनीति, धैर्य र कौशल आवश्यक हुन्छ। जब कसैको चंगा काटिन्छ, वरिपरिका बच्चा–बच्ची उत्साहका साथ “चंगा चेट” भन्दै चिच्याउँछन्। यो खेलले दशैंको रमाइलोमा अर्को उर्जा थप्छ।
बजारमा चंगाको व्यवसाय
दशैं नजिकिँदै गर्दा बजारमा चंगा र डोरीको बिक्री तीव्र हुन्छ। ठूलो सहरमा मात्र होइन, साना बजार र गाउँमा पनि अस्थायी पसलहरू देखिन्छन्। व्यापारीहरू भन्छन्, “दशैंको दुई–तीन हप्तामै वर्षको आम्दानी उठ्छ।” खासगरी कागज, बाँस र रङ प्रयोग गरेर बनाइएका परम्परागत चंगाले अझै लोकप्रियता पाइरहे पनि अहिले प्लास्टिक र छापिएका डिजाइनका आधुनिक चंगा पनि चर्चित छन्।
बालबालिकाका लागि दशैं भनेको नयाँ कपडा, मिठाइ, टीका मात्र नभई चंगा उडाउन पाउने खुशी पनि हो। बिहानदेखि बेलुकासम्म छतमा दौडधूप गर्दै उनीहरूले आकाशतिर हेर्छन्। कतिपय बच्चाले आफ्नो चंगा काटिँदा आँसु झार्छन्, तर फेरि नयाँ चंगा बनाएर वा किनेर पुनः आकाश जित्ने कोशिश गर्छन्। चंगालाई बालबालिकाको आत्मबल र धैर्य सिकाउने एउटा रमाइलो अभ्यासका रूपमा पनि लिइन्छ ।
पछिल्लो समयमा भने चंगा संस्कृतिले चुनौती भोगिरहेको छ। शहरीकरण र घरको छतमा निर्माण भएको भीडले खुला ठाउँ कम गरेको छ। डिजिटल युगमा बालबालिका इन्टरनेट गेम र मोबाइलमा व्यस्त हुँदा चंगाप्रति आकर्षण घटेको छ। यसबाहेक, डोरीले सडक प्रयोगकर्तालाई चोट पुर्याउने, विद्युत तारमा अड्किने जस्ता समस्या पनि बढेका छन् ।
चंगा मात्र एउटा खेल नभई संस्कृतिको हिस्सा हो। यसले बाल्यकालका स्मृति, पारिवारिक नाता, सामाजिक भेटघाट र सामूहिक आनन्दलाई जोड्छ। भविष्यमा यो परम्परा लोप नहोस् भनेर स्थानीय सरकार, विद्यालय र समुदायले सुरक्षित र पर्यावरणमैत्री चंगा संस्कृति प्रोत्साहित गर्नुपर्ने खाँचो छ।
दशैं आउँदा आकाश रंगीन चंगाले भरिएको देख्दा हरेक नेपालीले बाल्यकाल सम्झिन्छन्, घर सम्झिन्छन् र आत्मीयता अनुभव गर्छन्। चंगा उडाउँदा आकाशसँगै सपनाहरू पनि फरफराउँछन्य । ही हो दशैंको रमाइलो र नेपालीपनको सुन्दर प्रतीक।
