नेपालको वित्तीय बजारमा पछिल्ला वर्षहरूमा जीवन बिमा व्यवसाय तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ। गाउँदेखि सहरसम्मका आम नागरिक आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न, नियमित बचत गर्न र परिवारलाई आर्थिक सुरक्षाको प्रत्याभूति दिन जीवन बिमातर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। तर, बिमा व्यवसाय केवल प्रिमियम संकलन गर्ने माध्यम मात्र होइन; यो जनविश्वास र भरोसामा टिकेको एक अत्यन्तै संवेदनशील क्षेत्र हो। त्यसैले, नेपालको जीवन बिमा क्षेत्रलाई मर्यादित, दिगो र भरपर्दो बनाउन सुशासन र पारदर्शिता अपरिहार्य आधारशिला बनेका छन्।
सामान्य अर्थमा सुशासन भन्नाले संस्थाले प्रचलित नियम, कानुन, नीति, व्यावसायिक नैतिकता र उत्तरदायित्वलाई आत्मसात् गर्दै निष्पक्ष एवं व्यवस्थित रूपमा कार्य सञ्चालन गर्नु हो।
जीवन बिमा एक दीर्घकालीन वित्तीय सम्झौता भएकाले यसमा पारदर्शिताको भूमिका प्राणवायु जत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। ग्राहकले कम्पनीमाथि वर्षौंसम्म आफ्नो मेहनतको कमाइ सुम्पिएर भरोसा गरेका हुन्छन्। यदि कम्पनीले आफ्ना वित्तीय सूचना लुकाउने, बोनस दर वा सम्भावित लाभबारे अस्पष्टता राख्ने, वा गलत आश्वासन दिने हो भने समग्र क्षेत्रप्रतिको जनविश्वास धर्मराउँछ। त्यसैले, आधुनिक बिमा क्षेत्रले बिमा योजनाका वास्तविक सर्त, लाग्ने शुल्क, र निहित जोखिमबारे ग्राहकलाई सुरुआतमै स्पष्ट पार्नुपर्छ। दाबी भुक्तानीको प्रक्रियालाई सरल र सार्वजनिक गर्दै डिजिटल माध्यममार्फत आफ्ना बीमितलाई पोलिसीको अवस्थाबारे नियमित रूपमा सूचित गरिरहनु नै वास्तविक पारदर्शिता हो।
तर, नेपालको जीवन बिमा क्षेत्रमा प्रचुर सम्भावना हुँदाहुँदै पनि केही गम्भीर चुनौतीहरू अझै कायम छन्। विशेष गरी, केही अभिकर्ताहरूद्वारा अल्पकालीन कमिसनको लोभमा वा कम्पनीको दवाब खेपर काम गर्ने शाखा प्रमुख बढाइचढाइ जानकारी दिएर आफ्नो टार्गेट पुर्याउन पोलिसी बिक्री गर्ने 'मिस-सेलिङ' को प्रवृत्ति ठूलो समस्याका रूपमा देखिएको छ। कतिपय अवस्थामा मृत्यु तथा घातक रोग दाबी प्रक्रिया झन्झटिलो हुँदा समयमा भुक्तानी नपाएर ग्राहकहरू निराश हुने गरेका छन्। यसका साथै आम नागरिकमा बिमा साक्षरताको कमी हुनु, परम्परागत कार्यशैली अपनाइनु र कम्पनीहरूको आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली कमजोर हुनुले पनि यस क्षेत्रको साखमा धक्का पुर्याइरहेको छ। यी समस्याहरूलाई बेलैमा सम्बोधन गर्नु आजको आवश्यकता हो।
यस्ता चुनौतीहरूलाई चिर्न आजको डिजिटल युगमा आधुनिक प्रविधिको उच्चतम प्रयोग नै पारदर्शिता बढाउने सबैभन्दा अचुक अस्त्र बनेको छ। अनलाइन प्रिमियम भुक्तानी, डिजिटल केवाइसी, र मोबाइल एपजस्ता प्रविधिले मानवीय हस्तक्षेपलाई कम गर्दै सेवालाई छिटो र पारदर्शी बनाएका छन्। एसएमएस तथा इमेल अलर्टमार्फत ग्राहकले आफ्नो पोलिसीको नवीकरण तिथि र बोनसको अवस्था जुनसुकै बेला हेर्न सक्छन् भने आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) मा आधारित ग्राहक सेवाले चौबिसै घण्टा जिज्ञासाहरूको समाधान दिन्छन्। प्रविधिको यो अवलम्बनले बिमा व्यवसायलाई कागजमुक्त मात्र बनाउँदैन, ग्राहक र कम्पनीबीचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ र पारदर्शी बनाउँछ।
समग्र संयन्त्रलाई मर्यादित र व्यवस्थित बनाउने जिम्मेवारी भने नियामक निकाय नेपाल बीमा प्राधिकरणको हो । प्राधिकरणले कम्पनीहरूको वित्तीय स्वास्थ्य र लगानीको निरन्तर निगरानी गर्ने, सुशासन सम्बन्धी कडा निर्देशिकाहरू जारी गर्ने र बीमितको हकहित संरक्षणका लागि गुनासो सुनुवाइ संयन्त्रलाई प्रभावकारी बनाउने कार्य गर्ने र नियामक निकाय अझ बढी प्रविधिमैत्री, साधनस्रोत सम्पन्न र कडा रूपमा प्रस्तुत हुन सकेमा बिमा क्षेत्रको अनुशासन र विश्वसनीयता अझ उच्च हुने देखिन्छ।
बिमा व्यवसायको वास्तविक खम्बा भनेका अभिकर्ता र नेतृत्वकर्ता नै हुन्। कम्पनी र ग्राहक जोड्ने मुख्य कडी भएकाले अभिकर्ताहरूले अल्पकालीन आर्थिक लाभभन्दा माथि उठेर व्यावसायिक नैतिकता र दीर्घकालीन सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। ग्राहकको आवश्यकता बुझेर सही परामर्श दिनु उनीहरूको धर्म हो। त्यसैगरी, कम्पनीको नेतृत्व तहले केवल व्यापारको आकार बढाउने होडबाजीमा लाग्नुभन्दा संस्थाको साख, सुशासन र जनविश्वास आर्जन गर्ने रणनीतिक योजना बुन्नु आवश्यक छ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, नेपालमा जीवन बिमाको भविष्य अत्यन्तै उज्ज्वल छ, तर यसको दिगो विकासका लागि सुशासन र पारदर्शितासँग सम्झौता गर्न सकिँदैन। ग्राहकले बगाएको पसिनाको कमाइ र उनीहरूको भरोसा नै यस व्यवसायको वास्तविक पुँजी हो। जब बिमा कम्पनीहरू उत्तरदायी बन्छन्, अभिकर्ताहरू नैतिक बन्छन्, नियामक निकाय चनाखो हुन्छ र ग्राहकहरू सचेत बन्छन्; तब मात्र नेपालको जीवन बिमा क्षेत्र आधुनिक, विश्वसनीय र समृद्ध नेपालको दरिलो आर्थिक आधार बन्न सक्छ। किनभने, पारदर्शिता नै विश्वासको आधारशिला हो, र त्यही विश्वास नै जीवन बिमाको वास्तविक शक्ति हो।
लेखक प्रभुमहालक्ष्मी लाईफ ईन्स्युरेन्स कोशी प्रदेश बि प्रमुख हुन ।
