बीमा गराउनु अघि बीमितहरूले के-के कुरामा ध्यान दिन जरुरी छ ?(अन्तर्वार्ता)

२०५८ सालदेखि नेपाल लाइफ इन्सुरेन्समा अभिकर्ताका रूपमा जोडिएका ओम केसी पेशागत बीमा अभिकर्ता संघ नेपालका महासचिव पनि हुन् । बीमाको अवधारणा, बीमा अभिकर्ता पेशा र पछिल्लो समय यस क्षेत्रमा देखिएका समस्याका बारेमा रहेर आर्थिक भ्वाइसले उनीसँग कुराकानी गरेको छ । प्रस्तुत छ उनीसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :

बीमा भनेको के हो ? यो किन गरिन्छ ?

जिन्दगीमा भविष्यमा आउन सक्ने जोखिमबाट बच्न अपनाइने योजनालाई बीमा भनिन्छ । बीमा किन गर्ने भन्ने कुरालाई धेरै कोणबाट हेर्न सकिन्छ । पहिलो त यो बचतका लागि गरिन्छ ।

मान्छेको जीवन एकदमै अप्रत्याशित छ । कतिबेला के हुन्छ भन्न सकिँदैन । अहिले बीमाका रूपमा पैसा बचत गर्नुभयो भने त्यो पैसाले पछि तपाईं बिरामी हुँदाका बेला गर्जाे टार्न पनि मद्दत गर्छ । तपाईंको परिवारलाई पनि एक खालको भरोसा र आड प्रदान गर्छ ।

बैंकहरूमा जम्मा गरिएको पैसा बचत होइन । त्यो त जतिबेला पनि निकाल्न मिल्छ । मन परेको सामान देख्यो, किन्न मन लाग्छ । खल्तीमा पैसा छैन भने पनि क्युआर गरेर किन्नुहुन्छ । तर बीमामा राखिएको पैसा त्यसरी निकाल्न मिल्दैन । त्यो साँचो बचत हो ।

बीमाका थुप्रै पोलिसीका बारेमा सुन्नमा पाउँछौं । उमेर समूह अनुसार आफूलाई ठीक हुने योजना चाहिँ कसरी छनौट गर्ने ?

नेपालको केसमा पूर्वअध्ययन बिना नै बीमा गर्न जाने चलन छ । अध्ययन गरेर गएका खण्डमा मात्र बीमा फाइदाजनक साबित हुन्छ । सफल हुन्छ । बच्चाको बीमा केको लागि गरिन्छ भन्दा उसको शैक्षिक भविष्य र करियरको लागि गरिन्छ । पछि उच्च शिक्षामा पढाउँदा खर्च धान्न सजिलो होस् भनी हामी ऊ सानो छँदादेखि नै थोरै थोरै गरेर पैसा जम्मा गरिन्छ ।

अब अविवाहित युवाहरूलाई विवाहका लागि र त्यसपछि कसरी खर्च जुटाउने भन्ने चिन्ता हुन्छ । विवाह हुनुअघि नै पाँच/छ वर्षअघिदेखि नै थोरैथोरै बचत गर्दा त्यसले पछिलाई पनि सहयोग गर्छ । बिहेपछि थप जिम्मेवारी आउँछन् । त्यसका लागि तयार हुन पनि बीमाले सघाउँछ । विवाहअघि साथीहरूसँग फजुल गर्ने बानी हुन्छ । यसरी बीमाले फजुल खर्चमा पनि लगाम लगाउँछ । भोलि बच्चाबच्ची हुन्छन् । बच्चाबच्चीका लागि भनेर निश्चित समयका लागि पनि बीमा गर्न सकिन्छ । सस्तो खालका इन्नोभेटि र होल लाइफ बीमा गर्न सकिन्छ ।

यस्तै व्यापारीहरूले मनि ब्याक योजना पनि गर्न सक्छन् । आज एउटा सानो पसल सुरु गर्छु । पछि त्यसैलाई ठूलो बनाउँछु भन्ने अवधारणा बनाउन सक्छ । उसले दैनिक कति बचत गर्छ, त्यो हिसाबले बीमा अवधिको निश्चित समयपछि फिर्ता आएको रकमले नयाँ व्यापार गर्न सक्छ । नेपाल लाइफमा ३० प्रतिशत फिर्ता आउँछ । कतिपयले २५ प्रतिशत दिन्छन् ।

मेरा एक जना क्लाइन्ट हुनुहुन्थ्यो । अपेक्षा नगरिएको ठाउँबाट आएको बोनस रकमलाई उहाँले बीमामा लगाउनुहुन्थ्यो । उहाँले आफ्ना दुवै सन्तानलाई उच्च शिक्षासम्म पढाउनुभयो । दुई सन्तानको विवाह गर्दासम्म धेरै पटक म्याचुर भइरहन्थे । मसँग मात्रै उहाँले सात वटा पोलिसी लिनुभएको थियो ।

भनेपछि जति जीवन बीमा पोलिसी जति वटा पनि लिँदा हुन्छ ?

निर्जीवन बीमामा बीमा गरिएको वस्तुको निश्चित मूल्य हुन्छ । घर वा गाडीको मूल्य तोकिएको हुन्छ । एकै ठाउँ मात्र बीमा गरिन्छ । तर हाम्रो जीवनको त्यस्तो निश्चित मूल्य हुँदैन । हाम्रो जीवनको मूल्य कति हो त्यो हामी आफैंले बनाउने हो । पैसा तिर्न सक्ने स्रोत चाहिँ मैले देखाउन सक्नुपर्छ । मेरो आयस्रोत यस्तो यस्तो छ र म प्रिमियम तिर्न सक्छु भनेर देखाउन सक्नुपर्छ ।

बीमाले केकस्ता जोखिमबाट सुरक्षा दिन्छ ?

जोखिमबाट हुने सुरक्षा हामीले लिने पोलिसी अनुसार फरक पर्दछ । दुर्घटनाको जोखिम हुन्छ । पूर्ण अशक्तताको जोखिम हुन्छ । प्रिमियम छुटको जोखिम पनि कभर गर्छ । नेपालमा अहिले नयाँ अभ्यास पनि हुँदैछ । जोखिम मात्र वहन गर्ने तर रिर्टनमा केही नदिने प्रकारका बीमा पनि हुन्छन् । जस्तो कि आँखाको बीमा ।

बीमा गर्नुपूर्व राम्रो जानकारी राख्न जरुरी छ । नेपालमा बीमा क्षेत्र बिस्तारै ठूलो हुँदैछ । अब यसका लागि सबै सरोकारवालाहरू मिलेर जानुपर्छ । बीमा कम्पनी, बीमा प्राधिकरण र हामी जस्ता अभिकर्ता सबैको यसमा भूमिका रहन्छ । वातावरणलाई सकारात्मक बनाउने भनेको हामीले नै हो । नयाँ मान्छेले पनि बीमाको बारेमा बुझ्न जरुरी छ । यसरी बीमा बजारको आकार पनि बढ्छ ।

आफ्नो बीमा गराउनुअघि बीमितहरूले केके कुरामा ध्यान दिन जरुरी छ ?

सबैभन्दा सुरुमा आफूले कुन पोलिसी लिन लागेको हो भन्नेमा बीमितहरू स्पष्ट हुन आवश्यक छ । बीमा अभिकर्ताले “लौ बीमा गर्नुस्” भनेर भनेको भरमा होइन, बरु आफूलाई ठीक हुने बीमा पोलिसी कुन हो, मैले कति प्रिमियम तिर्न सक्छु, भन्ने यावत् विषयमा अध्ययन गरेर मात्र निर्णय लिनुपर्छ । कम्पनीका वेभसाइटहरू हेर्ने वा अन्य माध्यमबाट जानकारी लिने पनि गर्न सकिन्छ । नेपालमा आफन्तले उक्साएको भरमा बीमा गर्न जाने चलन छ । यसरी बीमा गर्नु हुँदैन । सुरुमा आफन्तको माध्यमबाट बीमा गराउन जाने तर बीमा नबुझेका कारण पछि कुनै समस्या आयो भने बीमा क्षेत्रका बारेमा तथानाम भन्दै हिँडेको पनि प्रशस्त उदाहरण भेटिन्छन् । त्यसैले बीमित आफैं सचेत हुन जरुरी छ । सञ्चारमाध्यमहरूले पनि बीमितहरूलाई बीमाका बारेमा सचेतना छर्नुपर्छ भन्ने जस्तो मलाई लाग्छ ।

https://www.youtube.com/watch?v=aKv1cD4Ex3k&t=1s

बीमामा मिस सेलिङ हुन्छ भन्ने पनि सुनिन्छ । के छ यसको पछिल्लो ट्रेन्ड ?

मिस सेलिङ सबै ठाउँमा हुन्छ । विकसित देशमा पनि चोर हुन्छन् । अपराध हुँदै हुँदैनन् भन्नु गलत हो । अपराध हुँदैनथे भने प्रहरी हुँदैनथे होला । सीसीटिभी हुँदा पनि चोरी हुन्छन् । चोरी हुँदै हुँदैनन्, सबै कुरा चोखो छ भन्नु गलत हुन्छ । मिस सेलिङ हुन्छन् । एक खालको मिस सेलिङ मैले अघि पनि सुनाएँ । आफन्तको माध्यमबाट बीमा गर्ने, बीमाका बारेमा राम्रोसँग नबुझाइ बीमा गराउने प्रवृत्ति पनि मिस सेलिङ हो । अर्काे भनेको बजारमा धेरै बीमा कम्पनी आइसकेका छन् । प्रतिस्पर्धा एकदमै अस्वस्थ भएर गएको छ । कम्पनी कसरी हुन्छ आफ्नो टार्गेट भेट्टाउन भनेर लागेका हुन्छन् । त्यो क्रममा पनि मिस सेलिङ हुन्छन् ।

अचेल नेपाली बजारमा केकस्ता बीमा पोलिसी छन् ?

प्रभावकारी पोलिसी आउनुपर्ने हो तर आउन सकेका छैनन् । अझै पनि पारम्परिक किसिमका पोलिसी छन् । इन्डोमेन्ट, होल लाइफ, मनिब्याक, रिस्क कभर नाम दिइएको हुन्छ । यी सबै उस्तै हुन् खास फरक छैनन् ।

अभिकर्ता बन्न आधारभुत योग्यता केके चाहिन्छ ?

पहिले एसईई सरहको परीक्षा उत्तीर्ण गरेको र नेपाली नागरिक भएको मान्छे अभिकर्ता बन्न सक्थ्यो । बीमा नियमावली, २०८१ ले शैक्षिक योग्यतालाई बढाएर कक्षा १२ उत्तीर्ण हुनुपर्ने भनेको छ । त्यस बाहेक कानून अनुसार आर्थिक रूपले भ्रष्ट नदेखिएको, चरित्रमा दाग नलागेको, आर्थिक मुद्दा नलागेको मान्छे अभिकर्ता बन्न सक्छ । तर कम्पनीहरूले ती कुरा हेर्ने गरेको पाइँदैन । उनीहरूलाई जसरी पनि काम गर्न मान्छे चाहिएको छ । स्वरोजगार सृजना गर्ने मान्छेको खाँचो उनीहरूलाई छ । रोजगारका लागि विदेश जानेको लर्काे लागिरहेको समयमा नेपालमै केही गरौं भन्ने सोच भएका युवा छैनन् । त्यसतिर कसरी प्रेरित गर्ने भन्ने चाहिँ सोच देखिँदैन ।

बीमा अभिकर्ता कस्तो पेशा हो ?

यो पेशालाई दुई तरिकाले हेर्न सकिन्छ । नियमित रूपमा यो पेशामा लाग्ने मान्छेलाई जीविकोपार्जन गर्न कुनै पनि अप्ठेरोको सामना गर्नुपर्दैन । तर यो पेशामा आकर्षण हुन गाह्रो छ । नेपालीले पेशालाई सम्मान गर्न जान्दैन । अपहेलना गरिरहेको हुन्छ । विदेशमा सबै पेशा गर्नेलाई सम्मान गरिन्छ । जुत्ता सिलाउने मान्छेलाई सम्मान गरिन्छ । ऊ नहुने हो भने मान्छे खाली खुट्टा हिँड्नुपर्ने हुन्छ । तर नेपालमा त्यस्तो छैन । फलानोको सन्तान त अभिकर्ता भएछ भनेर होच्याउने चलन छ । हेर्ने नजर नै गलत छ ।